Jarenlang gingen discussies over sociale media vooral over schermtijd, afleiding en online gedrag. Inmiddels klinkt de toon steeds serieuzer. Wetenschappers, beleidsmakers en gezondheidsexperts vergelijken de impact van sociale media op jongeren steeds vaker met de risico’s van roken. Dat klinkt misschien overdreven, maar achter die uitspraak schuilt een belangrijke discussie.
Waar roken jarenlang als normaal werd gezien voordat de gezondheidsrisico’s duidelijk werden, vragen steeds meer experts zich af of we nu hetzelfde meemaken met sociale media. Vooral jongeren groeien op in een wereld waarin online zijn niet meer de uitzondering is, maar de standaard.
Waarom wordt sociale media met roken vergeleken?
De vergelijking gaat niet over dezelfde lichamelijke schade. Niemand beweert dat een TikTok-video hetzelfde effect heeft als een sigaret. De vergelijking draait vooral om de manier waarop beide producten zijn ontworpen om gebruikers steeds opnieuw terug te laten komen.
Sociale media-platformen gebruiken meldingen, likes, eindeloze feeds en algoritmes die voortdurend inspelen op aandacht en beloning. Daardoor kunnen jongeren uren achter elkaar blijven scrollen zonder dat ze dat bewust van plan waren. Veel onderzoekers spreken inmiddels over verslavende ontwerptechnieken die vergelijkbaar zijn met mechanismen die ook bij andere verslavingen een rol spelen.
Net zoals bij roken duurde het jaren voordat de maatschappelijke gevolgen breed werden erkend. Volgens verschillende experts bevinden we ons nu in een fase waarin de negatieve effecten van sociale media steeds zichtbaarder worden.
De gevolgen worden steeds duidelijker
Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 van GGD en RIVM blijkt dat 13 procent van de jongeren risico loopt op problematisch gebruik van sociale media. In 2019 was dat nog 8 procent. Jongeren geven onder andere aan dat sociale media leiden tot slaaptekort, concentratieproblemen en het afraffelen van schoolwerk.
Daarnaast ervaren veel jongeren meer stress en mentale druk. Onderzoek laat zien dat sociale media kunnen samenhangen met angstgevoelens, een lager zelfbeeld, depressieve klachten en slechter slapen. Vooral jongere tieners lijken kwetsbaar voor deze effecten omdat zij nog volop bezig zijn met hun sociale en emotionele ontwikkeling.
Dat betekent niet dat sociale media voor iedere jongere schadelijk zijn. Het Trimbos-instituut benadrukt dat de impact sterk verschilt per persoon en per manier van gebruik. Sociale media kunnen ook positieve effecten hebben, zoals sociale verbinding en steun. Tegelijkertijd blijkt dat sommige jongeren aanzienlijk gevoeliger zijn voor de negatieve gevolgen.
Jongeren zelf maken zich ook zorgen
Opvallend is dat de zorgen niet alleen van volwassenen komen. Uit recent onderzoek blijkt dat steeds meer Nederlanders sociale media zien als een risico voor de mentale gezondheid. Ook onder jongeren groeit de steun voor strengere regels rondom sociale media.
Dat laat zien dat de discussie verandert. Waar sociale media jarenlang vooral werden gezien als een onmisbaar onderdeel van het dagelijks leven, ontstaat nu steeds meer aandacht voor de vraag hoeveel invloed deze platforms eigenlijk hebben op welzijn, zelfbeeld en sociale ontwikkeling.
Voor veel jongeren voelt online aanwezig zijn bovendien niet als een keuze. Vriendengroepen, trends, nieuws en sociale contacten spelen zich grotendeels af via apps. Daardoor ontstaat een constante druk om bereikbaar te blijven en niets te missen.
Wat betekent dit voor ouders en scholen?
De vergelijking met roken hoeft niet letterlijk genomen te worden, maar kan wel helpen om anders naar sociale media te kijken. Net zoals we kinderen leren omgaan met verkeer, voeding en gezondheid, wordt digitale opvoeding steeds belangrijker.
Steeds meer overheden en experts pleiten daarom voor duidelijke richtlijnen. Zo adviseert de Nederlandse overheid inmiddels om jongeren pas vanaf ongeveer 15 jaar gebruik te laten maken van sociale mediaplatforms zoals Instagram en TikTok. Daarbij wordt gewezen op mogelijke gevolgen voor slaap, concentratie, mentale gezondheid en zelfbeeld.
Voor scholen en ouders ligt er een uitdaging om jongeren niet alleen te waarschuwen voor risico’s, maar hen ook digitale vaardigheden aan te leren. Jongeren moeten leren hoe algoritmes werken, waarom apps zo aantrekkelijk zijn ontworpen en hoe zij zelf gezonde keuzes kunnen maken in hun online gedrag.
Een generatie die bewust leert omgaan met technologie
Sociale media verdwijnen niet meer uit het leven van jongeren. De vraag is daarom niet of jongeren ermee in aanraking komen, maar hoe zij ermee leren omgaan. De vergelijking met roken laat vooral zien dat de maatschappelijke blik verandert. Waar vroeger vooral de voordelen centraal stonden, kijken we nu steeds kritischer naar de mogelijke gevolgen.
Bij Digiwijzer zien we dagelijks hoe belangrijk digitale vaardigheden zijn voor de nieuwe generatie. Door jongeren bewust te maken van de invloed van sociale media, helpen we hen om technologie niet alleen te gebruiken, maar ook te begrijpen. Juist die kennis maakt het verschil tussen gedachteloos scrollen en bewust online zijn.
