Je wilt een website bezoeken, maar eerst moet je kiezen welke cookies je accepteert. De knop ‘Alles accepteren’ is groot en opvallend, terwijl ‘Weigeren’ nauwelijks zichtbaar is. Of je wilt een abonnement opzeggen, maar moet daarvoor door meerdere schermen klikken. Zulke ontwerpen zijn vaak geen toeval. Ze worden ook wel dark patterns genoemd: slimme trucs waarmee websites en apps je gedrag proberen te sturen.
We maken dagelijks keuzes op internet, maar niet iedere keuze is even vrij. Soms is een website zo ontworpen dat je ongemerkt een bepaalde richting op wordt gestuurd. Vooral voor kinderen en jongeren is het belangrijk om deze technieken te leren herkennen.
Wat zijn dark patterns?
Dark patterns zijn ontwerptechnieken die gebruikers verleiden, onder druk zetten of misleiden om iets te doen wat ze anders misschien niet zouden doen. Denk aan het delen van persoonsgegevens, het afsluiten van een abonnement of het doen van een aankoop.
Het bijzondere is dat deze technieken vaak nauwelijks opvallen. Ze zitten verwerkt in knoppen, kleuren, meldingen en de volgorde waarin informatie verschijnt. Daardoor lijkt het alsof je zelf een keuze maakt, terwijl het ontwerp je sterk in een bepaalde richting duwt.
Niet iedere vorm van beïnvloeding is overigens een dark pattern. Een duidelijke knop die helpt om een bestelling af te ronden, is op zichzelf niet misleidend. Het wordt problematisch wanneer een ontwerp bewust verwarring veroorzaakt, belangrijke informatie verbergt of het moeilijk maakt om een andere keuze te maken.
Hoe herken je dark patterns op websites en apps?
Dark patterns komen in verschillende vormen voor. Sommige technieken spelen in op tijdsdruk, terwijl andere gebruikmaken van nieuwsgierigheid of de angst om iets te missen.
Veelvoorkomende voorbeelden zijn:
- Misleidende knoppen: een opvallende knop om akkoord te gaan, terwijl weigeren lastig te vinden is.
- Verborgen kosten: extra bedragen die pas aan het einde van een bestelling zichtbaar worden.
- Kunstmatige schaarste: meldingen zoals ‘Nog maar 2 beschikbaar!’ om je sneller te laten beslissen, zonder dat die schaarste echt bestaat.
- Moeilijk opzeggen: een abonnement afsluiten gaat eenvoudig, maar opzeggen vraagt veel meer stappen.
- Vooraf aangevinkte opties: extra diensten of instellingen die automatisch geselecteerd zijn.
- Schuldgevoel oproepen: teksten zoals ‘Nee bedankt, ik wil geen korting’ wanneer je een aanbieding weigert.
Deze technieken hebben één belangrijk kenmerk gemeen: ze maken de gewenste keuze van het platform gemakkelijker of aantrekkelijker dan het alternatief.
Waarom werken dark patterns zo goed?
Mensen nemen online niet iedere beslissing bewust. We klikken regelmatig op automatische piloot, zeker wanneer we haast hebben of snel verder willen. Dark patterns maken gebruik van die gewoonte.
Daarnaast spelen ze in op psychologische mechanismen. Zo zorgt tijdsdruk ervoor dat mensen minder lang nadenken. Een aftellende klok bij een aanbieding kan daardoor het gevoel geven dat je onmiddellijk moet beslissen.
Ook kleuren en vormgeving beïnvloeden ons gedrag. Een grote, felgekleurde knop trekt sneller de aandacht dan een kleine tekstlink. Daardoor kan een bepaalde keuze vanzelfsprekender lijken, zelfs wanneer er betere alternatieven zijn.
Bovendien willen mensen graag voorkomen dat ze iets mislopen. Meldingen over tijdelijke aanbiedingen of exclusieve voordelen spelen in op die angst. Dit wordt ook wel fear of missing out (FOMO) genoemd.
Dark patterns in apps en games voor jongeren
Dark patterns beperken zich niet tot webwinkels of abonnementsdiensten. Ook in apps, sociale media en games kunnen ontwerpkeuzes gebruikers richting bepaald gedrag sturen.
Denk bijvoorbeeld aan een mobiele game waarin een tijdelijke aanbieding verschijnt zodra een speler een moeilijk level bereikt. Of een app die herhaaldelijk vraagt om meldingen in te schakelen, terwijl het weigeren van die toestemming minder duidelijk is.
Voor kinderen en jongeren kunnen zulke technieken extra lastig te herkennen zijn. Zij ontwikkelen hun digitale vaardigheden nog en hebben niet altijd door waarom bepaalde knoppen, meldingen of aanbiedingen op een specifieke manier worden gepresenteerd.
Daarbij zijn veel digitale omgevingen ontworpen om aantrekkelijk en gebruiksvriendelijk te zijn. Juist daardoor kunnen beïnvloedingstechnieken gemakkelijk opgaan in de normale gebruikerservaring.
Wat hebben dark patterns met privacy te maken?
Dark patterns worden ook gebruikt om gebruikers meer persoonsgegevens te laten delen dan zij eigenlijk willen. Een bekend voorbeeld is de cookiebanner waarbij accepteren veel gemakkelijker is dan weigeren.
Maar ook bij het aanmaken van accounts kunnen gebruikers worden gestuurd. Denk aan privacyinstellingen die standaard ruim staan ingesteld of onduidelijke teksten over het delen van gegevens.
Daardoor kan iemand toestemming geven zonder goed te begrijpen waarvoor die toestemming precies geldt. In onze blog over cookies accepteren leggen we verder uit wat er gebeurt wanneer je toestemming geeft voor het gebruik van cookies.
Binnen de Europese Unie bestaan regels die consumenten en gebruikers beschermen tegen bepaalde misleidende ontwerppraktijken. Toch betekent dat niet dat iedere website of app automatisch eerlijke keuzes aanbiedt.
Waarom is dit belangrijk voor digitale geletterdheid?
Digitale geletterdheid gaat niet alleen over het bedienen van apparaten of het gebruiken van software. Het betekent ook dat leerlingen begrijpen hoe digitale technologie hun gedrag kan beïnvloeden.
Bij dark patterns leren leerlingen kritisch kijken naar de keuzes die zij online voorgeschoteld krijgen. Waarom is de ene knop groter dan de andere? Waarom verschijnt er een aftellende klok? En waarom kost het zoveel moeite om een bepaalde instelling uit te schakelen?
Door deze vragen te stellen, ontdekken leerlingen dat digitale omgevingen niet altijd neutraal zijn ontworpen. Achter websites en apps zitten organisaties met eigen belangen, zoals het verzamelen van gegevens, verkopen van producten of vergroten van betrokkenheid.
Daarom is het waardevol om dark patterns bespreekbaar te maken in het onderwijs. Leerlingen kunnen bijvoorbeeld verschillende cookiebanners vergelijken of onderzoeken hoe gemakkelijk zij een abonnement kunnen opzeggen.
Bewust klikken begint bij kritisch kijken
Dark patterns laten zien dat online keuzes niet altijd zo vanzelfsprekend zijn als ze lijken. Wat eruitziet als een eenvoudige knop of handige melding, kan onderdeel zijn van een ontwerp dat ons gedrag probeert te sturen.
Dat betekent niet dat iedere website of app slechte bedoelingen heeft. Wel is het belangrijk dat kinderen en jongeren leren herkennen wanneer technologie hen helpt en wanneer zij worden beïnvloed.
Bij Digiwijzer besteden we binnen digitale geletterdheid in het onderwijs aandacht aan kritisch en bewust omgaan met digitale technologie. Want wie begrijpt hoe online beïnvloeding werkt, kan beter zelf bepalen waarop hij klikt.
