Een grappige afbeelding als reactie op een WhatsApp-bericht, een meme onder een TikTok-video of een foto op Snapchat zonder verdere uitleg. Jongeren gebruiken allerlei beelden om met elkaar te communiceren. Soms vervangen die beelden een compleet bericht, terwijl ze op andere momenten juist iets toevoegen aan wat iemand schrijft.
Deze manier van communiceren noemen we ook wel beeldtaal. Memes, GIFs, stickers en foto’s kunnen emoties, humor en reacties overbrengen zonder dat daar veel woorden voor nodig zijn. Maar waarom gebruiken jongeren deze vormen van communicatie en wat betekent dat voor ouders en onderwijsprofessionals?
Wat is beeldtaal en waarom gebruiken jongeren het?
Beeldtaal is communicatie waarbij afbeeldingen, symbolen, foto’s of video’s een boodschap overbrengen. Online gebeurt dat bijvoorbeeld met memes, GIFs, stickers en emoji’s. Een afbeelding van iemand die verbaasd kijkt, kan dezelfde boodschap overbrengen als de tekst ‘meen je dit serieus?’.
Beelden maken digitale gesprekken persoonlijker en geven ruimte aan humor en emoties. Waar je tijdens een gesprek iemands gezichtsuitdrukking en lichaamstaal ziet, ontbreken die signalen vaak in geschreven berichten. Een sticker of GIF kan helpen om duidelijk te maken hoe iemand iets bedoelt.
Daarnaast kunnen beelden onderdeel worden van de manier waarop vriendengroepen met elkaar communiceren. Een bepaalde meme kan binnen een groep een vaste betekenis krijgen, terwijl iemand buiten die groep niet begrijpt waarom de afbeelding grappig is.
Memes en reaction images op TikTok
Op TikTok communiceren gebruikers niet alleen via video’s en geschreven reacties. In reacties verschijnen ook emoji’s en, waar de functie beschikbaar is, afbeeldingen of reaction images. Dit zijn bestaande foto’s of memes die worden gebruikt om ergens op te reageren.
Een afbeelding van een verbaasd gezicht kan bijvoorbeeld laten zien dat iemand een video ongeloofwaardig vindt. Een bekende meme kan juist worden gebruikt om een grap te maken of kritiek te geven. Soms bestaat een reactie alleen uit een afbeelding, omdat andere gebruikers de betekenis al herkennen.
Veel van deze beelden verwijzen naar bekende internetgrappen, video’s of gebeurtenissen. Daardoor ontstaat een vorm van communicatie waarbij je bepaalde online verwijzingen moet kennen om de boodschap te begrijpen. Voor ouders en onderwijsprofessionals kan het lastig zijn om zulke reacties te plaatsen, zeker wanneer de oorspronkelijke meme onbekend is.
WhatsApp-stickers: een eigen taal binnen vriendengroepen
Ook binnen WhatsApp gebruiken jongeren beelden om op elkaar te reageren. Naast emoji’s en GIFs zijn vooral stickers geschikt om een gesprek een persoonlijke draai te geven. Gebruikers kunnen bestaande stickers versturen, maar ook zelf stickers maken van foto’s.
Zo kan een grappige foto van een vriend veranderen in een sticker die binnen een groepschat regelmatig terugkomt. Die sticker kan vervolgens een eigen betekenis krijgen. Misschien wordt hij gebruikt wanneer iemand iets doms zegt, een ongemakkelijke situatie ontstaat of iemand een grap maakt.
Het bijzondere aan zulke stickers is dat hun betekenis niet altijd voor iedereen hetzelfde is. Binnen een vriendengroep kan één afbeelding voldoende zijn om een hele situatie op te roepen. Voor iemand die niet bij de groep hoort, lijkt het misschien gewoon een willekeurige foto.
Snapchat: communiceren met foto’s in plaats van tekst
Bij Snapchat speelt beeld een nog grotere rol. Jongeren sturen elkaar foto’s en korte video’s, vaak voorzien van filters, tekst of andere effecten. Een foto hoeft daarbij niet bijzonder te zijn. Ook een afbeelding van een plafond, een half gezicht of een dagelijkse bezigheid kan onderdeel zijn van een gesprek.
Een voorbeeld hiervan zijn Snapchat-streaks. Wanneer twee gebruikers elkaar dagelijks Snaps sturen, houden ze een reeks opeenvolgende dagen bij. De inhoud van de foto is daarbij soms minder belangrijk dan het onderhouden van het contact.
Snapchat laat zien dat beeldtaal niet altijd draait om het overbrengen van informatie. Een foto kan ook simpelweg betekenen: ik denk aan je, ik ben er nog of ik wil contact houden. Filters en andere visuele effecten geven jongeren daarnaast mogelijkheden om humor of emoties aan hun berichten toe te voegen.
Waarom begrijpen volwassenen memes en beeldtaal niet altijd?
De betekenis van een meme of sticker hangt vaak af van de context waarin deze wordt gebruikt. Een afbeelding die op zichzelf onschuldig lijkt, kan binnen een bepaalde groep een sarcastische of spottende betekenis hebben. Bovendien veranderen internetgrappen voortdurend.
Dat betekent niet dat jongeren een volledig andere taal spreken. Ook volwassenen gebruiken emoji’s, GIFs en afbeeldingen om hun berichten persoonlijker te maken. Het verschil zit vooral in de beelden die iemand herkent en de betekenis die daaraan wordt gegeven.
Voor ouders en onderwijsprofessionals kan het daarom helpen om niet alleen naar de afbeelding zelf te kijken, maar ook naar de situatie waarin deze wordt gebruikt. Waarom vinden jongeren een bepaalde meme grappig? Wat betekent een sticker binnen hun vriendengroep? Door hierover vragen te stellen, ontstaat meer inzicht in hun online communicatie.
Wanneer kan beeldtaal voor misverstanden zorgen?
Hoewel beeldtaal gesprekken leuker en persoonlijker kan maken, kan de betekenis ook verkeerd worden begrepen. Een sarcastische meme kan bijvoorbeeld als een serieuze opmerking worden opgevat. Ook kan een sticker die binnen een vriendengroep grappig bedoeld is, voor iemand anders kwetsend zijn.
Dat speelt bijvoorbeeld in groepschats waarin foto’s van klasgenoten worden gebruikt om stickers te maken. Wanneer iemand daar geen toestemming voor heeft gegeven of steeds opnieuw het onderwerp van grappen wordt, kan een ogenschijnlijk onschuldige sticker vervelend worden.
Voor ouders en onderwijsprofessionals is het belangrijk om onderscheid te maken tussen een gezamenlijke grap en een situatie waarin iemand wordt buitengesloten of belachelijk gemaakt. Niet alleen de bedoeling van de verzender telt, maar ook hoe de ontvanger het beeld ervaart.
Hoe kun je met jongeren over beeldtaal praten?
Je hoeft niet iedere meme of internetgrap te begrijpen om met jongeren over hun online communicatie te praten. Het kan juist interessant zijn om te vragen waarom een bepaalde afbeelding grappig is of wat iemand met een sticker bedoelt.
Ook in het onderwijs biedt beeldtaal mogelijkheden om te bespreken hoe digitale communicatie werkt. Leerlingen kunnen bijvoorbeeld dezelfde meme bekijken en uitleggen welke betekenis zij eraan geven. Zo wordt duidelijk dat beelden, net als geschreven berichten, verschillend geΓ―nterpreteerd kunnen worden.
Bij Digiwijzer besteden we aandacht aan het begrijpen en gebruiken van digitale communicatie. Daarbij gaat het niet alleen om geschreven teksten, maar ook om de betekenis van beelden en de invloed van de context waarin ze worden gedeeld. Want wie begrijpt hoe jongeren online communiceren, kan ook beter met hen praten over wat er in die digitale gesprekken gebeurt.


